Trầm cảm tuổi thiếu niên - tuổi teen

Phân loại Mức độ (Severity)

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

• Tự sát là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở lứa tuổi này. Mọi lời đe dọa đều phải coi là thật.
• Người lớn thường sai lầm khi coi đây là "tâm lý tuổi nổi loạn" hay "sướng quá hóa rồ".

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Dấu hiệu & Triệu chứng

• Cảm xúc: Cáu kỉnh dữ dội, thù hằn với mọi người (đặc biệt là cha mẹ), nhạy cảm cực độ với lời chỉ trích. Cảm thấy mình vô dụng.
• Hành vi: Nhốt mình trong phòng, từ chối ăn chung, cúp học, tụt dốc điểm số.
• Thể chất: Ngủ ngày thức đêm (đảo lộn nhịp sinh học), sụt cân do chán ăn, hoặc than vãn đau đầu/đau bụng không rõ nguyên nhân.
• Hành vi tự hại: Rạch tay, hút thuốc lá, dùng chất kích thích để "giải khuây".

Nguyên nhân gây bệnh

Chẩn đoán & Cận lâm sàng

Chẩn đoán

• Khám tổng quát: hỏi những câu hỏi chuyên sâu về sức khỏe của trẻ để xác định điều gì có thể gây trầm cảm. Trong một vài trường hợp, trầm cảm có liên quan tới một bệnh đang còn tiềm ẩn.
• Xét nghiệm: bác sĩ có thể cho làm xét nghiệm máu hoặc kiểm tra chức năng tuyến giáp để xem nó có hoạt động bình thường không.
• Đánh giá tâm thần: việc này bao gồm trao đổi với trẻ về những suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, có thể làm thêm bảng câu hỏi. Những điều này sẽ giúp xác định chẩn đoán và kiểm tra các biến chứng kèm theo.

Chuyên gia tâm lý có thể sử dụng hệ thống chẩn đoán trong Cẩm nang hướng dẫn Chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (DSM – 5), được xuất bản bởi Hiệp hội Tâm thần Mỹ, để chẩn đoán chứng trầm cảm.

Các kiểu trầm cảm

Trầm cảm gây ra các triệu chứng khác nhau ở từng người. Để xác định rõ loại trầm cảm mà con bạn mắc phải, bác sĩ có thể sử dụng một hoặc nhiều phương pháp chẩn đoán chuyên sâu, nghĩa là trầm cảm với các đặc điểm cụ thể, đó là:

• Kiểu lo lắng: trầm cảm có sự bồn chồn bất thường hoặc lo lắng về những sự kiện có thể xảy ra hoặc mất kiểm soát
• Kiểu u sầu: trầm cảm nặng, không đáp ứng với những thứ từng đem lại niềm vui và đi kèm với giật mình tỉnh dậy vào sáng sớm, tâm trạng nặng nề vào buổi sáng, thay đổi khẩu vị và cảm giác tội lỗi, kích động hoặc chậm chạp
• Kiểu không điển hình: trầm cảm nhưng có thể vui lên tạm thời nhờ các sự kiện vui vẻ, tăng khẩu vị, buồn ngủ, nhạy cảm với sự từ chối và có cảm giác nặng tay chân.

Các rối loạn tâm thần khác gây ra triệu chứng của trầm cảm

Một vài rối loạn tâm thần khác có triệu chứng là trầm cảm. Một chẩn đoán chính xác là chìa khóa để điều trị đúng, do đó bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý cần đánh giá kĩ để xác định được liệu các triệu chứng trầm cảm có phải gây ra do các rối loạn tâm thần dưới đây:

• Rối loạn lưỡng cực I và II: những rối loạn cảm xúc này bao gồm việc thay đổi cảm xúc từ rất vui sang rất buồn. Đôi khi việc phân biệt được giữa trầm cảm và rối loạn lưỡng cực là khá khó.
• Rối loạn cyclothymic: đây là một loại rối loạn cảm xúc gần giống với rối loạn lưỡng cực nhưng nhẹ hơn rối loạn lưỡng cực.
• Rối loạn tâm trạng hỗn loạn: ở trẻ em, rối loạn này là bệnh mạn tính, trẻ cáu gắt dữ dội, thường xuyên nổi nóng và cực kì bốc đồng. Chứng rối loạn này thường phát triển thành trầm cảm hoặc rối loạn lo âu ở tuổi vị thành niên hoặc tuổi trưởng thành.
• Rối loạn trầm cảm kéo dài: đôi khi còn được gọi là chứng trầm cảm nhẹ kéo dài. Đây là dạng trầm cảm không trầm trọng nhưng mạn tính. Dù nó thường không làm trẻ kiệt sức nhưng nó có thể làm trẻ không thể hoạt động bình thường trong các hoạt động hằng ngày của cuộc sống.
• Rối loạn cảm xúc trước ngày hành kinh: bao gồm các triệu chứng của trầm cảm gây ra bởi sự thay đổi các nội tiết tố một tuần trước đó, cải thiện trong vài ngày sau khi bắt đầu hành kinh và giảm bớt hoặc biến mất sau khi hành kinh.
• Các rối loạn khác gây trầm cảm: do dùng thuốc kích thích, một vài loại thuốc nhất định hoặc do các bệnh khác gây ra.

Điều trị bệnh

Chọn lựa phương pháp điều trị bệnh trầm cảm phụ thuộc kiểu trầm cảm và mức độ trầm trọng của các triệu chứng của trẻ. Sự kết hợp giữa tư vấn tâm lý và dùng thuốc có thể rất hiệu quả cho hầu hết các trẻ vị thành niên mắc chứng trầm cảm.

Nếu con bạn đang bị trầm cảm nặng hoặc đang tự làm đau bản thân, trẻ cần được theo dõi ở bệnh viện hoặc cần tham gia chương trình điều trị ngoại trú cho tới khi các triệu chứng giảm bớt.

Dưới đây là những lựa chọn cho việc điều trị trầm cảm:

Dùng thuốc

Một số loại thuốc được cho phép để điều trị trầm cảm cho trẻ vị thành niên. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị cho trẻ về các thuốc được dùng và các tác dụng phụ có thể xảy ra cũng như cân nhắc lợi ích và tác hại của từng nhóm thuốc.

Cảnh báo:

Hầu hết các thuốc chống trầm cảm đều an toàn, nhưng tất cả các thuốc này phải có nhãn cảnh báo màu đen. Trong một vài trường hợp, trẻ em, trẻ vị thành niên và người trưởng thành dưới 25 tuổi có thể gia tăng những ý định tự tử hoặc hành vi tự tử khi đang dùng thuốc chống trầm cảm, đặc biệt trong vài tuần đầu tiên sau khi bắt đầu điều trị do liều thuốc được thay đổi.

Bất kì ai đang dùng thuốc chống trầm cảm đều cần phải cẩn trọng với tình trạng chán nản trầm trọng hơn hoặc các hành vi bất thường, đặc biệt khi mới dùng thuốc một vài tuần hoặc mới thay đổi liều thuốc. Nếu trẻ có suy nghĩ muốn tự tử khi đang dùng thuốc chống trầm cảm, liên lạc với bác sĩ ngay lập tức hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ khẩn cấp.

Ở hầu hết trẻ vị thành niên, lợi ích của việc dùng thuốc chống trầm cảm thường lớn hơn nhiều so với tác hại của nó. Luôn nhớ rằng thuốc chống trầm cảm làm giảm nguy cơ tự tử trong thời gian dài bằng cách cải thiện tâm trạng.

Tìm ra loại thuốc phù hợp:

Mỗi người đều khác biệt, do đó việc tìm ra loại thuốc hoặc liều thuốc phù hợp cho trẻ có thể cần phải thử và có thể không hiệu quả một vài lần. Việc này cần sự kiên nhẫn vì một số loại thuốc cần tới vài tuần hoặc lâu hơn để phát huy đầy đủ tác dụng và để cho các tác dụng phụ giảm bớt do cơ thể tự điều chỉnh. Hãy động viên trẻ đừng từ bỏ.

Các đặc tính di truyền đóng vai trò quan trọng trong việc thuốc tác động tới cơ thể bạn như thế nào. Trong một vài trường hợp, nếu có thể, kết quả của các xét nghiệm di truyền (được thực hiện bởi xét nghiệm máu hoặc xét nghiệm các tế bào bong ra trong miệng) có thể cung cấp thông tin về sự đáp ứng của cơ thể đối với một loại thuốc chống trầm cảm nhất định. Tuy nhiên, ngoài di truyền thì các yếu tố khác vẫn có thể tác động lên cách phản ứng của cơ thể đối với thuốc.

Quản lý các thuốc con bạn đang sử dụng:

Cẩn thận theo dõi việc sử dụng thuốc của con bạn. Để có được hiệu quả tốt nhất, thuốc chống trầm cảm cần dùng liên tục ở liều được kê đơn. Vì quá liều có thể gây tác hại cho trẻ, bác sĩ có thể kê đơn một số lượng thuốc nhỏ vào một thời điểm hoặc khuyên bạn giữ các thuốc này lại, do đó trẻ không có được một lượng lớn thuốc trong tay trong cùng một thời điểm.

Nếu trẻ gặp các tác dụng phụ của thuốc, bạn không nên cho trẻ ngưng thuốc mà không hỏi qua ý kiến bác sĩ. Một vài thuốc chống trầm cảm có thể gây ra một vài triệu chứng khi cai nghiện trừ khi liều dùng được giảm dần – dừng thuốc đột ngột có thể làm nặng hơn tình trạng trầm cảm của trẻ.

Gia đình có tác động rất lớn đến quá trình điều trị bệnh trầm cảm cho trẻ

Liệu pháp trị liệu tâm lý

Trị liệu tâm lý, còn gọi là tư vấn tâm lý, là thuật ngữ thường dùng để chỉ việc điều trị trầm cảm bằng cách nói chuyện về trầm cảm và các vấn đề liên quan với chuyên gia tâm lý. Các loại trị liệu tâm lý khác nhau có thể phù hợp cho chứng trầm cảm như liệu pháp hành vi nhận thức hoặc liệu pháp cá nhân.

Trị liệu tâm lý có thể gồm 2 người, bác sĩ và bệnh nhân, hoặc với người thân trong gia đình hoặc trong một nhóm nhỏ. Thông qua các buổi trị liệu, con bạn có thể:

• Tìm hiểu được nguyên nhân gây ra trầm cảm
• Học cách xác định và thay đổi các hành vi hoặc suy nghĩ không lành mạnh
• Khám phá các mối quan hệ và những trải nghiệm
• Tìm ra cách để đối mặt và giải quyết vấn đề
• Đặt ra các mục tiêu thực tế
• Tìm lại cảm giác hạnh phúc và kiểm soát
• Giúp giảm bớt các triệu chứng trầm cảm như cảm thấy thất vọng và giận dữ
• Điều chỉnh tâm lý cho một khủng hoảng hoặc các khó khăn hiện có khác

Nhập viện và các chương trình điều trị khác

Ở một số trẻ vị thành niên, chứng trầm cảm rất nghiêm trọng và cần phải nhập viện, đặc biệt khi trẻ đang có hành vi tự làm đau chính mình hoặc gây hại tới người khác. Điều trị tâm lý tại bệnh viện có thể giúp con bạn bình tĩnh và an toàn cho tới khi các triệu chứng được kiểm soát tốt hơn.

Các chương trình điều trị trong ngày cũng có ích vì chúng cung cấp các sự hỗ trợ và tư vấn tâm lý cho trẻ khi các triệu chứng trầm cảm đã được kiểm soát.

Điều trị thay thế

Đảm bảo rằng bạn và con hiểu rõ các nguy cơ cũng như lợi ích của việc điều trị thay thế hoặc điều trị bổ sung. Đừng thay thế phương pháp điều trị truyền thống hoặc trị liệu tâm lý bằng phương pháp điều trị thay thế. Khi đã có chứng trầm cảm, điều trị thay thế không phải là sự lựa chọn tốt cho việc chăm sóc y tế.

Các ví dụ về các kĩ thuật dưới đây có thể giúp trẻ đối phó với trầm cảm:

• Các kĩ thuật thư giãn như hít thở sâu
• Yoga
• Thiền
• Hướng dẫn tâm trí
• Liệu pháp xoa bóp
• Liệu pháp âm nhạc hoặc mỹ thuật
• Đức tin

Chỉ dựa vào các phương pháp kể trên không đủ để điều trị trầm cảm. Nhưng chúng có thể giúp trẻ khi dùng chung với thuốc và trị liệu tâm lý.

Thay đổi lối sống và cách tự chăm sóc

Bạn chính là người giúp đỡ con tốt nhất. Dưới đây là một vài cách mà bạn và con có thể làm để vượt qua căn bệnh này:

• Theo sát kế hoạch điều trị: hãy chắc chắn con bạn tham dự đủ các buổi điều trị dù con không muốn đi. Ngay cả khi con bạn đã cảm thấy tốt hơn, bạn phải nhắc nhở con tiếp tục dùng thuốc như đã kê đơn. Nếu con ngưng dùng thuốc, các triệu chứng trầm cảm có thể quay trở lại và ngừng thuốc đột ngột có thể gây ra các triệu chứng dội ngược.
• Tìm hiểu về trầm cảm: việc này khích lệ con bạn và động viên trẻ theo sát kế hoạch điều trị. Nó cũng giúp bạn và người thân biết về trầm cảm và hiểu rằng trầm cảm là một bệnh có thể chữa trị được.
• Động viên con: nói với trẻ về những thay đổi bạn thấy được và nhấn mạnh với trẻ sự giúp đỡ không điều kiện của bạn. Hãy tạo một môi trường mà ở đó trẻ có thể chia sẻ những mối quan ngại và bạn ngồi lắng nghe chúng.
• Chú ý tới các dấu hiệu báo động: nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý của con về những thứ có thể làm trẻ bộc phát các triệu chứng trầm cảm. Tạo ra một kết hoạch mà bạn và con biết được cần làm gì nếu các triệu chứng trầm trọng hơn. Hãy nhờ gia đình và bạn bè giúp bạn để ý tới các dấu hiệu báo động nếu xảy ra ở trẻ.
• Đảm bảo trẻ có những thói quen lành mạnh: tập thể dục đều đặn dù chỉ là các hoạt động thể lực nhẹ nhàng có thể giảm bớt các triệu chứng của trầm cảm. Một giấc ngủ ngon là điều rất quan trọng cho trẻ vị thành niên, nhất là những trẻ mắc trầm cảm. Nếu con bạn có vấn đề với giấc ngủ, hãy hỏi ý kiến bác sĩ.
• Giúp con tránh xa rượu bia và chất kích thích: trẻ có thể thấy thích dùng rượu bia, cần sa hoặc các chất kích thích khác để làm giảm bớt các triệu chứng trầm cảm, nhưng trong thời gian dài chúng sẽ làm các triệu chứng trầm trọng hơn và làm cho việc điều trị trở nên khó khăn hơn. Hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu con bạn cần giúp đỡ để đối phó với việc sử dụng rượu bia hoặc chất kích thích.

Cho con thấy bạn quan tâm và mong muốn hiểu được cảm giác của con làm trẻ biết được bạn quan tâm tới trẻ. Bạn có thể không hiểu được tại sao con lại cảm thấy thất vọng hoặc có cảm giác lạc lối hoặc thất bại, nhưng lắng nghe trẻ nói và không phán xét, đặt bản thân vào vị trí của con làm trẻ cảm thấy được thấu hiểu. Giúp con xây dựng sự tự tin bằng cách công nhận từng sự thành công nhỏ và khen ngợi con.

Khuyến khích con bạn làm những việc sau đây:

• Kết bạn và giữ những mối quan hệ lành mạnh: những mối quan hệ tích cực có thể giúp con tăng sự tự tin và giữ liên lạc với những người khác. Khuyến khích con tránh kết bạn với những người có thái độ và hành vi làm cho bệnh trầm cảm của con nặng thêm.
• Luôn hoạt động: tham gia các môn thể thao, các hoạt động của trường hoặc một công việc giúp con tập trung vào những điều tích cực hơn là những cảm xúc hoặc hành vi tiêu cực.
• Nhờ giúp đỡ: trẻ vị thành niên có thể miễn cưỡng tìm kiếm sự giúp đỡ khi mọi thứ dường như đã quá sức trẻ. Hãy động viên con nói chuyện với một thành viên trong gia đình hoặc một người lớn khác mà trẻ tin tưởng bất kì lúc nào trẻ cần.
• Đặt ra các mục tiêu thực tế: rất nhiều trẻ vị thành niên tự đánh giá bản thân khi chúng không thể đạt được các tiêu chuẩn không thực tế – ví dụ như ở các môn thể thao hoặc vẻ bề ngoài. Bạn hãy nói cho con biết rằng không hoàn hảo cũng không sao.
• Sống đơn giản: động viên con lựa chọn cẩn thận các nhiệm vụ và nghĩa vụ và đặt ra các mục tiêu thực tế. Hãy cho trẻ biết khi trẻ cảm thấy nản lòng, làm việc ít lại cũng không sao.
• Căn chỉnh thời gian hợp lý: giúp con lên kế hoạch các hoạt động bằng cách lập danh sách hoặc sử dụng sổ tay để giữ mọi thứ ngăn nắp.
• Ghi nhật kí: nhật kí có thể giúp con bạn cải thiện tâm trạng bằng cách cho phép trẻ ghi lại những trải nghiệm đau đớn, tức giận, sợ hãi hoặc các cảm xúc khác.
• Kết nối với các trẻ vị thành niên khác đang vật lộn với trầm cảm: hãy hỏi chuyên gia trị liệu xem có nhóm hỗ trợ dành cho trẻ vị thành niên bị trầm cảm ở cộng đồng hay không. Các nhóm này thường có trên internet, nhưng phải kiểm tra xem chúng có phải là những trang web tin cậy không – như nhóm Liên minh Quốc gia về bệnh tâm thần hoặc Nhóm hỗ trợ bệnh trầm cảm và rối loạn lưỡng cực.
• Sống lành mạnh: hãy làm mọi thứ trong khả năng bạn để đảm bảo con bạn ăn uống đầy đủ, lành mạnh, tập thể dục thường xuyên và ngủ ngon. Sử dụng các loại thức ăn lành mạnh, không trữ ở nhà các thức ăn có hại và đặt ra giờ đi ngủ trong nhà.

Biến chứng có thể gặp

3. Tác hại của bệnh trầm cảm tuổi thiếu niên

Bệnh trầm cảm tuổi thiếu niên rất nguy hại cho các thanh thiếu niên do nó có thể gây ra những tác động xấu về tâm lý, hành vi, sức khỏe của thanh thiếu niên. Từ đó khiến cho việc học tập, sinh hoạt của các bạn trẻ bị trì trệ, ảnh hưởng đến cả tương lai sau này của họ.

Trong trường hợp xấu nhất, người bệnh có thể cố tự sát hoặc sát hại người khác. 

5. Biến chứng của bệnh trầm cảm tuổi thiếu niên 

Trầm cảm nếu không được chữa trị sẽ dẫn tới các rối loạn về cảm xúc, hành vi và sức khỏe, làm ảnh hưởng tới tất cả các mặt trong cuộc sống của trẻ. Các biến chứng đó bao gồm:

• Lạm dụng rượu và thuốc kích thích
• Vấn đề về học tập
• Xung đột gia đình và các mối quan hệ
• Vi phạm pháp luật
• Tự tử

Tổng quan Phác đồ

Nhóm thuốc hỗ trợ