Tâm thần

Phân loại Mức độ (Severity)

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Bệnh Tâm thần (Mental Illness / Mental Disorders) không chỉ là "điên loạn" hay "mất trí" như định kiến xã hội thường gán ghép. Đây là một nhóm các bệnh lý y khoa thực sự, làm thay đổi tư duy, cảm xúc, hành vi của con người do sự mất cân bằng hóa học trong não bộ hoặc tổn thương cấu trúc thần kinh.

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

• Cứ 4 người thì có 1 người sẽ mắc một chứng rối loạn tâm thần nào đó trong suốt cuộc đời (theo WHO).
• Trầm cảm, lo âu, mất ngủ cũng là bệnh tâm thần. Bệnh tâm thần hoàn toàn có thể điều trị được.

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Các bệnh tâm thần bắt nguồn từ sự xáo trộn của các chất dẫn truyền thần kinh như Serotonin, Dopamine, Noradrenaline, hoặc do sự phát triển dị thường của cấu trúc não bộ (do gen di truyền kết hợp môi trường kích hoạt).

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Dấu hiệu & Triệu chứng

• Cảm giác buồn bã, trống rỗng kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ.
• Lo âu thái quá, nhịp tim đập nhanh, vã mồ hôi khi không có nguy hiểm thực sự.
• Hoang tưởng, ảo giác (nghe thấy tiếng nói trong đầu, nhìn thấy hình ảnh không có thật).
• Mất ngủ triền miên hoặc ngủ quá nhiều, sụt cân/tăng cân đột ngột.

Nguyên nhân gây bệnh

Di truyền (có gen nhạy cảm), Yếu tố sinh học (chấn thương não, nhiễm trùng), Yếu tố tâm lý xã hội (stress kéo dài, bạo hành ấu thơ, phá sản, ly hôn).

Yếu tố nguy cơ

Gia đình có người mắc bệnh tâm thần, người có tiền sử lạm dụng chất gây nghiện (rượu, ma túy), sống trong môi trường độc hại.

Yếu tố bảo vệ

Sự hỗ trợ mạnh mẽ từ gia đình, bạn bè. Khả năng tìm kiếm sự giúp đỡ y tế sớm khi có dấu hiệu bất ổn.

Chẩn đoán & Cận lâm sàng

Dựa trên phỏng vấn lâm sàng chuyên sâu theo tiêu chuẩn DSM-5 hoặc ICD-10 bởi Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần. Không có xét nghiệm máu nào chẩn đoán trực tiếp bệnh tâm thần.

Chẩn đoán phân biệt

Cần xét nghiệm máu và chụp não để loại trừ các nguyên nhân thực thể (như u não, cường giáp, giang mai thần kinh) có thể gây ra triệu chứng giống bệnh tâm thần.

Biến chứng có thể gặp

4. Tác hại của bệnh tâm thần

Bệnh tâm thần có thể gây ra nhiều những hậu quả xấu cho người bệnh như:

- Người bệnh thay đổi thói quen ngủ và ăn uống khiến cho sức khỏe không được đảm bảo, tâm trí không minh mẫn, ảnh hưởng lớn đến công việc và cuộc sống thường ngày.

- Người bệnh trở nên dễ kích động, tâm lý không ổn định khiến cho khó khăn trong giao tiếp và dễ bị rạn nứt các mối quan hệ xã hội.

- Khi bệnh tiến triển theo chiều hướng xấu, người bệnh có thể gây ra những hành vi không kiểm soát hoặc tự sát.

Tổng quan Phác đồ

Điều trị bệnh tâm thần là một nghệ thuật phối hợp giữa y học và tâm lý học. Phác đồ tiêu chuẩn luôn bao gồm Hóa dược (Thuốc) để cân bằng sinh học não, và Tâm lý trị liệu để thay đổi tư duy và hành vi.

Nhóm thuốc hỗ trợ

Tự chăm sóc (Self-care)

• Giấc ngủ là ưu tiên số 1: Đảm bảo ngủ từ 7-8 tiếng/ngày. Ngủ và thức cùng một khung giờ cố định.
• Dinh dưỡng: Hạn chế đường tinh luyện, đồ ăn nhanh. Bổ sung thực phẩm giàu Omega-3 (cá hồi, hạt óc chó) tốt cho não bộ.
• Vận động: Tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày (đi bộ, yoga, bơi lội) giúp cơ thể tiết ra endorphin tự nhiên giảm stress.
• Thư giãn: Tập hít thở sâu, thiền định hoặc nghe nhạc nhẹ mỗi khi cảm thấy căng thẳng.
• Tuyệt đối tránh: Rượu bia, thuốc lá, và các chất kích thích vì chúng có thể phá vỡ hóa chất não bộ và làm mất tác dụng của thuốc.

Hướng dẫn cho Gia đình/Người thân

• Lắng nghe không phán xét: Đừng bao giờ nói "Hãy vui lên đi" hay "Đừng nghĩ ngợi nữa". Thay vào đó hãy nói "Tôi đang ở đây cùng bạn, hãy kể cho tôi nghe".
• Không tranh cãi về hoang tưởng: Nếu người bệnh có ảo giác hoặc hoang tưởng, đừng cãi lý với họ. Hãy nhẹ nhàng chuyển hướng sự chú ý hoặc chỉ thể hiện sự đồng cảm với cảm xúc sợ hãi của họ.
• Hỗ trợ tuân thủ điều trị: Nhắc nhở người bệnh uống thuốc đúng giờ, đúng liều lượng. Cất giữ thuốc cẩn thận nếu người bệnh có ý định tự sát.
• Bảo vệ bản thân: Chăm sóc người bệnh tâm thần rất áp lực. Người nhà cũng cần có không gian riêng, nghỉ ngơi và chia sẻ để tránh bị kiệt sức (burnout).

Sống chung với bệnh

Nhiều bệnh lý tâm thần mang tính chất mạn tính (như trầm cảm tái phát, tâm thần phân liệt). Việc sống chung với bệnh đòi hỏi sự chấp nhận và bao dung với chính mình.

• Đừng tự kỳ thị hoặc dằn vặt bản thân vì mắc bệnh. Bệnh tâm thần cũng giống như bệnh tiểu đường hay cao huyết áp, cần quản lý lâu dài.
• Tìm kiếm và tham gia các nhóm hỗ trợ (support groups) để chia sẻ kinh nghiệm cùng những người đồng cảnh ngộ.
• Lập một "kế hoạch an toàn" cho những ngày cảm thấy tồi tệ nhất, ghi rõ số điện thoại của bác sĩ và người thân cần gọi.

Hướng dẫn xử lý Cấp cứu tại nhà

Cần hành động ngay lập tức nếu người bệnh có các dấu hiệu sau:

• Bày tỏ ý định tự sát hoặc có hành vi chuẩn bị tự sát (thu gom thuốc, viết thư tuyệt mệnh).
• Kích động mạnh, đập phá đồ đạc, có hành vi bạo lực với bản thân hoặc người khác.
• Ảo giác chi phối mạnh (nghe tiếng nói xui khiến làm việc nguy hiểm).

Cách xử trí:

1. Không bao giờ để người bệnh ở một mình.
2. Dọn sạch các vật sắc nhọn, dây thừng, thuốc men độc hại khỏi tầm tay.
3. Giữ giọng điệu bình tĩnh, không to tiếng hay đe dọa.
4. Gọi ngay cho cấp cứu 115 hoặc đưa bệnh nhân đến khoa Cấp cứu của Bệnh viện Tâm thần gần nhất.

Phòng ngừa

• Cân bằng giữa công việc và nghỉ ngơi, không để bản thân rơi vào trạng thái quá tải kéo dài.
• Xây dựng các mối quan hệ xã hội tích cực, tránh tự cô lập bản thân.
• Khám sức khỏe tổng quát và sàng lọc tâm lý định kỳ nếu gia đình có tiền sử mắc bệnh tâm thần.
• Học cách đối phó với stress một cách lành mạnh thay vì tìm đến rượu bia.

Cập nhật Hướng dẫn Điều trị

Hiện nay, y học thế giới đang áp dụng nhiều phương pháp tiên tiến bên cạnh việc dùng thuốc:

• Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS): Một phương pháp không xâm lấn, sử dụng từ trường để kích thích các tế bào thần kinh, rất hiệu quả với trầm cảm kháng trị.
• Các loại thuốc mới: Các nghiên cứu về ketamine dạng xịt mũi cho trầm cảm cấp tính đang cho kết quả rất khả quan.
• Người bệnh có thể tham vấn bác sĩ chuyên khoa tại Hello Doctor để cập nhật những tiến bộ y khoa mới nhất.