Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ

Tóm tắt Bệnh lý

Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em là một rối loạn mãn tính ảnh hưởng đến hàng ngàn trẻ em và thường kéo dài đến tuổi trưởng thành. Cùng trao đổi với bác sĩ về dấu hiệu, triệu chứng, biểu hiện của bệnh rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em, tìm hiểu nguyên nhân, cách điều trị và phòng tránh bệnh.

ICD-10: F90 (Các rối loạn tăng động) DSM-5: Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder

Phân loại Mức độ (Severity)

• Nguy cơ bỏ học, bị đuổi học do quậy phá. Dễ gặp tai nạn giao thông, té ngã gãy xương do không biết sợ nguy hiểm.

1. Tổng quan Lâm sàng

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ em là một chứng rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất. Trẻ bị khiếm khuyết trong khả năng tự kiểm soát hành vi, không thể ngồi yên, cực kỳ bốc đồng và mất tập trung trầm trọng trong việc học, thường bị nhầm lẫn với việc "hư đốn" hay "lười biếng".

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

• Não bộ của trẻ ADHD thực sự trưởng thành chậm hơn 3 năm so với trẻ bình thường ở vỏ não thùy trán.
• Trẻ không "cố tình" làm sai, hệ thống phanh nội bộ của trẻ bị hỏng hoàn toàn.
• Bệnh có thể di truyền mạnh từ cha mẹ.

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Sự thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh Dopamine và Noradrenaline ở vỏ não trước trán làm suy giảm "Chức năng điều hành" (Executive Function) - khả năng lên kế hoạch, ghi nhớ ngắn hạn và kiềm chế xung động.

Phân thể (Subtypes)

Có 3 dạng: 1. Chủ yếu Tăng động/Bốc đồng (Chạy nhảy liên tục, cắt lời người khác). 2. Chủ yếu Giảm chú ý (Hay mơ mộng, quên đồ, dễ xao nhãng). 3. Dạng kết hợp (Phổ biến nhất).

2. Triệu chứng và Nguyên nhân

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Trẻ xuất hiện các hành vi chống đối nguy hiểm (Đốt lửa, hành hạ động vật) - cảnh báo tiến triển thành Rối loạn hành vi (Conduct Disorder).

Dấu hiệu & Triệu chứng

• Giảm chú ý: Bỏ dở bài tập, hay làm mất đồ dùng học tập, dễ bị phân tâm bởi tiếng động nhỏ nhất, quên lời dặn.
• Tăng động: Ngọ nguậy không yên trên ghế, chạy nhảy leo trèo ở nơi không phù hợp (nhà hàng), nói liên tục không ngừng.
• Bốc đồng: Trả lời trước khi người khác hỏi xong, không thể xếp hàng chờ đến lượt, thường xuyên can thiệp vào trò chơi của bạn khác.

Nguyên nhân gây bệnh

Di truyền (chiếm 74-88%). Mẹ hút thuốc lá, uống rượu khi mang thai. Sinh non, nhẹ cân. Nhiễm độc chì ở trẻ em.

Yếu tố nguy cơ

Sử dụng đồ công nghệ (điện thoại, máy tính bảng) quá nhiều không GÂY RA ADHD, nhưng làm trầm trọng thêm triệu chứng não bộ không thể chú ý vào những việc tẻ nhạt (như đọc sách).

Yếu tố bảo vệ

Giáo dục hành vi tích cực sớm. Môi trường lớp học có cấu trúc rõ ràng, kỷ luật tích cực.

3. Chẩn đoán & Biến chứng

Chẩn đoán & Cận lâm sàng

Chẩn đoán trước 12 tuổi, thông qua việc thu thập bảng hỏi từ ÍT NHẤT 2 NGUỒN: Phụ huynh và Giáo viên chủ nhiệm.

Chẩn đoán phân biệt

Cần phân biệt với Khó khăn học tập (Dyslexia), Lo âu học đường, hoặc Trẻ có trí tuệ quá xuất chúng (trẻ buồn chán vì bài quá dễ).

Công cụ sàng lọc & Bài test

Thang Vanderbilt, Thang Conners.

Biến chứng có thể gặp

Bị tẩy chay ở trường học. Kết quả học tập kém. Căng thẳng gia đình tột độ do cha mẹ mệt mỏi.

4. Phác đồ Điều trị

Tổng quan Phác đồ

Can thiệp hành vi là lựa chọn ĐẦU TIÊN cho trẻ dưới 6 tuổi. Từ 6 tuổi trở lên, kết hợp Hóa dược chuyên khoa và Can thiệp hành vi cho kết quả tối ưu nhất.

Nhóm thuốc hỗ trợ

Nhóm thuốc kích thích có thể gây giảm thèm ăn và khó ngủ. Cần uống vào buổi sáng để trẻ tập trung học và hết thuốc vào buổi tối để trẻ có thể ngủ. Thuốc không chữa khỏi ADHD, chỉ như cặp "kính cận", tháo kính ra trẻ lại không tập trung.

Liệu pháp Tâm lý (Psychotherapy)

Dạy trẻ kỹ năng tự kiểm soát (Self-monitoring) và kỹ năng quản lý thời gian.

Phương pháp Mới & Đột phá

Neurofeedback (Phản hồi sinh học thần kinh) giúp trẻ tự luyện tập sóng não để duy trì sự tập trung thông qua các trò chơi trên màn hình (Đang nghiên cứu).

Can thiệp Ưu tiên (First-line):

Hóa dược & Hành vi:
- Kết hợp giáo dục hành vi cho cha mẹ và uống thuốc.
- Thuốc kích thích thần kinh là lựa chọn đầu tay, hiệu quả 70-80% ngay trong ngày đầu tiên sử dụng.

Can thiệp Thay thế (Second-line):

Hỗ trợ học đường (Sắp xếp cho trẻ ngồi bàn đầu, giảm bớt lượng bài tập về nhà thành nhiều phần nhỏ).

Chống chỉ định & Thận trọng:

Cần thận trọng khi dùng thuốc kích thích thần kinh cho trẻ có tiền sử bệnh tim bẩm sinh hoặc có các triệu chứng loạn thần (ảo giác).

Lộ trình Điều trị

Thuốc tác dụng gần như ngay lập tức trong ngày đầu tiên. Can thiệp hành vi cần nhiều tháng để xây dựng thói quen.

Tiên lượng (Prognosis)

Khoảng 30-50% trẻ em ADHD sẽ lớn lên và tự khỏi (do não trưởng thành). Phần còn lại sẽ mang bệnh suốt đời và chuyển sang dạng ADHD ở người lớn.

Lưu ý Nhóm đặc biệt (Trẻ em, Phụ nữ mang thai...)

Bé gái bị ADHD thường không nghịch ngợm mà chỉ hay "mơ mộng", lơ đãng trong giờ học, do đó rất hay bị chẩn đoán sót.

5. Chăm sóc & Theo dõi

Lịch trình Theo dõi (Follow-up)

7 ngày

• Theo dõi tác dụng phụ của thuốc (chán ăn, mất ngủ)

1 tháng

• Đánh giá phản hồi từ giáo viên chủ nhiệm

3 tháng

• Tái khám điều chỉnh liều theo cân nặng của trẻ

Tự chăm sóc (Self-care)

Cho trẻ tham gia các môn thể thao vận động mạnh (Bơi lội, võ thuật) để giải phóng năng lượng dư thừa. Hạn chế đồ ăn nhiều đường, đồ ngọt.

Hướng dẫn cho Gia đình/Người thân

Ra lệnh cho trẻ ADHD phải cực kỳ NHỎ, GỌN, RÕ RÀNG. Đừng nói: "Con dọn dẹp đi". Hãy nói: "Con nhặt 3 đồ chơi bỏ vào rổ".

Sống chung với bệnh

ADHD không phải là khuyết điểm, nó là sự dư thừa năng lượng chưa tìm được đúng chỗ phát huy.

Hướng dẫn xử lý Cấp cứu tại nhà

Nếu trẻ có biểu hiện bốc đồng nguy hiểm: Sử dụng kỹ thuật "Time-out" (Góc bình yên). Đặt trẻ ngồi vào ghế yên tĩnh 1 phút cho mỗi tuổi (vd 5 tuổi thì 5 phút) để trẻ tự bình tĩnh lại.

Phòng ngừa

Không sử dụng điện thoại/Tivi làm "bảo mẫu" cho trẻ dưới 3 tuổi.

6. Tài liệu & Nghiên cứu

Cập nhật Hướng dẫn Điều trị

Trị liệu tâm lý đơn thuần (như tư vấn bằng lời nói chuyện) tỏ ra KHÔNG HIỆU QUẢ đối với ADHD so với Liệu pháp hành vi (Hệ thống phần thưởng) và Thuốc.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Trẻ cứ chạy nhảy liên tục có chắc là ADHD không?

Chưa chắc. Nếu trẻ chạy nhảy ở nhà nhưng đến lớp vẫn ngồi ngoan học bài, đó là tính hiếu động bình thường. ADHD là tình trạng mất kiểm soát ở MỌI môi trường (nhà, trường, nhà khách).

Cho con uống thuốc tâm thần có hại não không?

Thuốc điều trị ADHD không phải thuốc an thần ru ngủ. Nó bổ sung Dopamine bị thiếu, giúp não con "thức tỉnh" phần kiểm soát. Trẻ uống thuốc xong sẽ ngoan ngoãn ngồi học bài ngay lập tức.

Con tôi có thể tự khỏi khi lớn lên không?

Khoảng 30-50% trẻ sẽ giảm triệu chứng "Tăng động" khi trưởng thành, nhưng triệu chứng "Giảm chú ý" (lơ đãng, hay quên) thường tồn tại suốt đời.

Tôi có nên đánh đòn khi con không chịu ngồi học?

Đánh đòn KHÔNG CÓ TÁC DỤNG với trẻ ADHD, nó chỉ làm trẻ thêm hung hăng. Trẻ cần phần thưởng ngay lập tức và hình phạt rõ ràng tước quyền lợi, chứ không phải đòn roi.

Tại sao học thì không tập trung mà xem tivi lại tập trung cả ngày?

Vì màn hình tivi, iPad tạo ra Dopamine mạnh liên tục. Bộ não ADHD bị "đói" Dopamine nên chỉ tập trung được vào những thứ cực kỳ kích thích.

Ăn nhiều đường có gây tăng động không?

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh đường KHÔNG GÂY RA bệnh ADHD. Tuy nhiên, ăn nhiều đồ ngọt có thể làm năng lượng tăng đột ngột rồi tụt nhanh, khiến trẻ dễ cáu gắt.