Rối loạn phản ứng gắn bó

Tóm tắt Bệnh lý

Rối loạn phản ứng gắn bó là một tình trạng hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng. Căn bệnh này khiến trẻ không hình thành mối quan hệ gia đình theo hướng tích cực. Cùng trao đổi với bác sĩ về dấu hiệu, triệu chứng, biểu hiện nhận biết của bệnh, tìm hiểu nguyên nhân, cách điều trị và phòng tránh bệnh.

ICD-10: F94.1 (Rối loạn gắn bó phản ứng ở trẻ em) DSM-5: Reactive Attachment Disorder

Phân loại Mức độ (Severity)

• Nếu không được can thiệp, trẻ lớn lên sẽ mất hoàn toàn khả năng yêu thương, thấu cảm, dễ dẫn đến rối loạn nhân cách chống đối xã hội hoặc trầm cảm nặng.

1. Tổng quan Lâm sàng

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Rối loạn phản ứng gắn bó (Reactive Attachment Disorder - RAD) là một căn bệnh đau lòng xảy ra ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Do phải chịu đựng sự bỏ bê cực độ, thiếu thốn tình thương hoặc thường xuyên bị đổi người chăm sóc (trại trẻ mồ côi), bộ não của trẻ đã học cách KHÔNG TIN TƯỞNG bất kỳ ai. Trẻ từ chối mọi sự an ủi, ôm ấp và thu mình lại một cách bất thường.

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

• Đây là căn bệnh của sự "Tổn thương kết nối ban sơ".
• Khi bị đau hoặc sợ hãi, những đứa trẻ bình thường sẽ lao vào vòng tay người lớn để khóc. Trẻ mắc RAD sẽ tự chui vào một góc, không đòi hỏi sự giúp đỡ.

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Sự gắn bó (Attachment) trong 3 năm đầu đời là nền tảng để bộ não học cách yêu thương. Ở trẻ RAD, vì tiếng khóc của chúng chưa bao giờ được ai đáp lại, não bộ của chúng đã tự tắt đi "nút nhu cầu gắn kết" để sinh tồn.

Phân thể (Subtypes)

Có một bệnh lý anh em với RAD là DSED (Rối loạn giao tiếp xã hội bừa bãi) - trẻ sẵn sàng ôm hôn và đi theo bất kỳ người lạ nào ngoài đường mà không hề sợ hãi.

2. Triệu chứng và Nguyên nhân

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Trẻ không khóc khi bị đau (ngã chảy máu), tự tìm cách lẩn trốn để liếm vết thương như động vật hoang dã.

Dấu hiệu & Triệu chứng

• Không cười, ánh mắt trống rỗng (Blank stare).
• Không giơ tay đòi bế khi có người đến gần.
• Tránh né việc chạm vào người khác (co rúm lại khi được ôm).
• Hay có những cơn cáu gắt, buồn bã hoặc sợ hãi không rõ nguyên nhân.
• Hoàn toàn không quan tâm khi người chăm sóc (mẹ/bảo mẫu) rời đi hay quay lại phòng.

Nguyên nhân gây bệnh

Nguyên nhân DUY NHẤT: Bị bỏ bê tàn bạo trong những năm đầu đời (Physical or Emotional Neglect). Lớn lên trong trại trẻ mồ côi với tỷ lệ bảo mẫu/trẻ quá thấp. Cha mẹ nghiện ma túy, hoặc mắc bệnh tâm thần nặng không thể chăm sóc trẻ.

Yếu tố nguy cơ

Trải qua quá nhiều lần chuyển gia đình nhận nuôi (Foster care).

Yếu tố bảo vệ

Được nhận nuôi sớm (trước 2 tuổi) vào một môi trường gia đình kiên nhẫn và ngập tràn tình yêu thương.

3. Chẩn đoán & Biến chứng

Chẩn đoán & Cận lâm sàng

Chẩn đoán được đưa ra từ 9 tháng tuổi đến 5 tuổi. Bắt buộc phải có bằng chứng về việc trẻ từng trải qua sự chăm sóc tồi tệ (Pathogenic care). Cần phân biệt kỹ với bệnh Tự kỷ.

Chẩn đoán phân biệt

CỰC KỲ DỄ NHẦM VỚI TỰ KỶ (Autism). Cả 2 đều ít tương tác xã hội. Tuy nhiên, Tự kỷ là bất thường thần kinh bẩm sinh, còn RAD là do môi trường. Trẻ RAD có khả năng nhận thức xã hội bình thường, chỉ là chúng TỪ CHỐI sử dụng nó.

Công cụ sàng lọc & Bài test

Attachment Q-Sort.

Biến chứng có thể gặp

Chậm phát triển thể chất (Lùn tâm lý xã hội - Psychosocial dwarfism), rối loạn trầm cảm thời thơ ấu.

4. Phác đồ Điều trị

Tổng quan Phác đồ

Phương pháp duy nhất là cung cấp cho trẻ một người chăm sóc DUY NHẤT, cực kỳ ấm áp, kiên nhẫn và an toàn để tái tạo lại sự tin tưởng.

Nhóm thuốc hỗ trợ

Thuốc không thể bù đắp được sự thiếu hụt tình thương của con người.

Liệu pháp Tâm lý (Psychotherapy)

Tạo ra môi trường Dễ dự đoán (Predictability). Trẻ cần được ăn ngủ vào các giờ cố định mỗi ngày để bộ não thấy rằng thế giới này có quy luật và an toàn.

Phương pháp Mới & Đột phá

Liệu pháp Tâm lý vận động (Psychomotor Therapy).

Can thiệp Ưu tiên (First-line):

Liệu pháp Vui chơi Tương tác (Theraplay): Sử dụng các trò chơi tiếp xúc vật lý nhẹ nhàng (như thổi bong bóng, cù lét nhẹ, chơi ú òa) để kích thích sự tiếp xúc mắt và niềm vui chia sẻ. Giáo dục cha mẹ nuôi: Dạy họ cách kiên nhẫn, không ép buộc trẻ phải "yêu" mình ngay lập tức.

Can thiệp Thay thế (Second-line):

Liệu pháp Nhận thức Hành vi Tập trung vào Sang chấn (TF-CBT) đối với trẻ lớn hơn.

Chống chỉ định & Thận trọng:

TUYỆT ĐỐI CHỐNG CHỈ ĐỊNH "Liệu pháp Ôm chặt" (Holding Therapy) - Một số cơ sở từng bắt trói/ôm chặt đứa trẻ đang giãy giụa và bắt chúng nhìn vào mắt cha mẹ cho đến khi trẻ mệt lả và "đầu hàng". Phương pháp này LÀ BẠO HÀNH và đã từng gây tử vong do ngạt thở.

Lộ trình Điều trị

Quá trình "rã đông" trái tim một đứa trẻ mắc RAD có thể mất từ 1 đến 5 năm.

Tiên lượng (Prognosis)

Khá tốt nếu trẻ được chuyển đến gia đình yêu thương trước 2 tuổi. Ở trẻ lớn hơn, sự tổn thương có thể để lại sẹo vĩnh viễn trong tính cách.

Lưu ý Nhóm đặc biệt (Trẻ em, Phụ nữ mang thai...)

Trẻ em di cư, tị nạn chiến tranh, hoặc sống trong các trung tâm bảo trợ xã hội quá tải.

5. Chăm sóc & Theo dõi

Lịch trình Theo dõi (Follow-up)

1 ngày

• Gọi điện hỏi thăm
• Nhắc uống thuốc

7 ngày

• Tái khám
• Đánh giá sinh hiệu

1 tháng

• Điều chỉnh đơn thuốc
• Đánh giá sinh hiệu

3 tháng

• Tái khám
• Xét nghiệm lại

Tự chăm sóc (Self-care)

N/A (Trẻ quá nhỏ).

Hướng dẫn cho Gia đình/Người thân

Hãy hiện diện mỗi khi trẻ khóc, dù trẻ không muốn bạn chạm vào. Chỉ cần ngồi cạnh và nói nhẹ nhàng: "Mẹ ở đây, mẹ sẽ không đi đâu cả". Đừng nản lòng khi thấy trẻ lạnh nhạt.

Sống chung với bệnh

Hạt giống tình yêu trong trẻ không chết, nó chỉ đang bị chôn vùi dưới lớp băng của sự sợ hãi. Hãy dùng sự ấm áp kiên nhẫn để làm tan băng.

Hướng dẫn xử lý Cấp cứu tại nhà

Nếu trẻ có hành vi tự hại (đập đầu vào tường): Dùng chăn/gối mềm để bảo vệ đầu trẻ, ôm trẻ nhẹ nhàng từ phía sau (không ôm chặt nghẹt thở) cho đến khi cơn khủng hoảng qua đi.

Phòng ngừa

Cải thiện chất lượng chăm sóc tại các trung tâm bảo trợ xã hội (1 bảo mẫu chỉ nên chăm sóc tối đa 3-4 trẻ).

6. Tài liệu & Nghiên cứu

Cập nhật Hướng dẫn Điều trị

Nghiên cứu về hormone Oxytocin (hormone gắn kết) bị suy giảm nghiêm trọng ở trẻ mồ côi mắc RAD.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

1. Bệnh rối loạn phản ứng gắn bó là gì?

Rối loạn phản ứng gắn bó (tên tiếng Anh là Reactive Attachment Disorder) là một tình trạng hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ không hình thành các mối quan hệ gia đình theo hướng tích cực. Rối loạn phản ứng gắn bó có thể tiến triển khi nhu cầu thiết yếu về sự thoải mái, sự thấu hiểu, sự dưỡng dục không đủ đáp ứng và sự yêu thương, quan tâm vì thế các mối quan hệ ổn định với mọi người không được hình thành. Khi được điều trị, trẻ em mắc rối loại phản ứng gắn bó có thể tạo nên các mối quan hệ ổn định và lành mạnh với người giám hộ hoặc cha mẹ. Điều trị bao gồm liệu pháp tâm lý, giáo dục, tương tác tích cực giữa những người trong gia đình và tạo nên môi trường ổn định, có sự yêu thương. [HDTuVan]

Khi nào nên đi khám bác sĩ?

Hãy cân nhắc đưa con bạn đến gặp bác sĩ nếu trẻ có các dấu hiệu như trên. Các triệu chứng có thể gây nhầm lẫn với một số rối loạn khác, như tâm thần phân liệt trẻ nhỏ.  [bstamthan]