Rối loạn tư duy

Tóm tắt Bệnh lý

Rối loạn tư duy là một tình trạng sức khỏe tâm thần ảnh hưởng đến niềm tin, suy nghĩ và sự sáng suốt của một người. Các rối loạn tư duy thay đổi cách con người sắp xếp các quá trình suy nghĩ và có thể ảnh hưởng đến hành vi vì chúng gây ra ảo giác, hoang tưởng hay các triệu chứng khác. Rối loạn tư duy thường được chẩn đoán khi hành vi và cách nói chuyện của một người có  vấn đề, không hợp lý và thiếu sự mạch lạc trong suy nghĩ.  Suy nghĩ bình thường thường gồm 3 phần: nghĩ về một thứ gì đó, sắp xếp các suy nghĩ về việc đang nghĩ tới và cuối cùng là chuyền tải hay bộc lộ một suy nghĩ. Sự rối loạn tư duy sẽ ảnh hưởng lên một hay hơn một phần của quá trình suy nghĩ. Rối loạn tư duy riêng biệt với rối loạn phát âm. Bệnh tâm thần phân liệt là một dạng của rối loạn tư duy và hoang tưởng – có niềm tin sai lầm, cố chấp về một việc nào đó bất chấp các chứng cứ ngược lại – có thể cũng gây ra bởi rối loạn tư duy. [HDTuVan]

ICD-10: F20 (Bao hàm trong Tâm thần phân liệt) / R46 DSM-5: Formal Thought Disorder (Symptom)

Phân loại Mức độ (Severity)

• Phá hủy hoàn toàn khả năng giao tiếp và chức năng làm việc xã hội, dấu hiệu của bệnh tâm thần ở giai đoạn hoạt động rất mạnh.

1. Tổng quan Lâm sàng

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Rối loạn tư duy (Thought disorder / Formal thought disorder) là sự gián đoạn và phá vỡ cấu trúc của quá trình suy nghĩ logic. Người bệnh không thể tổ chức các ý nghĩ của mình một cách mạch lạc, dẫn đến việc diễn đạt bằng lời nói trở nên lộn xộn, vô nghĩa, và người nghe không thể hiểu họ đang muốn truyền đạt điều gì.

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

• Đây là triệu chứng cốt lõi của Tâm thần phân liệt và Cơn hưng cảm cấp tính (Bipolar).
• Khác với Mất ngôn ngữ (Aphasia - do tổn thương cơ học), Rối loạn tư duy là sự hỗn loạn của tư duy trừu tượng trong Tâm thần học.

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Sự hoạt động quá mức của Dopamine làm mất khả năng sàng lọc và liên kết thông tin. Các ý nghĩ trôi nổi tự do (Loosening of associations), não bộ không thể ức chế những thông tin không liên quan.

Phân thể (Subtypes)

Lạc đề (Derailment - Đang nói chuyện này xỏ sang chuyện khác không liên quan), Nghèo nàn nội dung (Poverty of speech - Trả lời trống không, cụt lủn), Chặn đứng tư duy (Thought blocking - Đang nói bỗng dưng khựng lại, quên sạch định nói gì).

2. Triệu chứng và Nguyên nhân

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Bệnh nhân kích động nói liên tục không ngừng nghỉ, suy kiệt thể lực do không ăn ngủ, kèm theo ảo giác (nghe tiếng nói trong đầu).

Dấu hiệu & Triệu chứng

• Tư duy lơ đãng, trật đường ray (Derailment): Đang nói chuyện này lại nhảy sang chuyện khác hoàn toàn không liên quan.
• Tư duy dồn dập, tư duy phi mã (Flight of ideas): Nói cực kỳ nhanh, ý tưởng nảy sinh liên tục không kìm lại được (thường gặp trong Hưng cảm).
• Ngôn từ lai căng (Neologisms): Tự sáng chế ra những từ ngữ mới mà chỉ bản thân họ hiểu.
• Nói lộn xộn (Word salad): Lắp ghép các từ với nhau nhưng câu hoàn toàn không có ý nghĩa ngữ pháp. Ngừng tư duy (Thought blocking): Tự nhiên ngưng nói giữa chừng vì ý nghĩ đột ngột biến mất khỏi đầu.

Nguyên nhân gây bệnh

Tâm thần phân liệt, Rối loạn lưỡng cực (Pha hưng cảm), Tổn thương não thực thể, Lạm dụng ma túy đá/cần sa gây ảo giác cấp.

4. Phác đồ Điều trị

Tổng quan Phác đồ

Rối loạn tư duy không thể điều trị bằng Tâm lý trị liệu. PHẢI dùng Hóa dược mạnh để dập tắt sự hỗn loạn hóa chất trong não, bẻ gãy cơn loạn thần.

Nhóm thuốc hỗ trợ

Các loại thuốc chống loạn thần thế hệ 1 hoặc thế hệ 2, có thể dùng dạng tiêm cấp cứu nếu bệnh nhân kích động mạnh từ chối uống thuốc.

Can thiệp Ưu tiên (First-line):

Hóa dược (Psychopharmacology):
- Chỉ định thuốc chống loạn thần để chặn thụ thể Dopamine, giúp các luồng suy nghĩ chậm lại và tổ chức logic trở lại.

Chống chỉ định & Thận trọng:

TUYỆT ĐỐI KHÔNG nổi cáu hay cố gắng ép bệnh nhân phải "nói cho có logic". Não họ lúc này không có khả năng đó. Việc quát mắng chỉ làm họ hoảng sợ và nói lộn xộn hơn.

5. Chăm sóc & Theo dõi

Lịch trình Theo dõi (Follow-up)

7 ngày

• Đánh giá khả năng giao tiếp, xem lời nói đã trở lại mạch lạc chưa sau 1 tuần dùng thuốc

1 tháng

• Tái khám định kỳ, phòng ngừa tái phát cơn loạn thần

Hướng dẫn cho Gia đình/Người thân

Đừng cố gắng cãi lại hoặc phân tích sự phi lý trong lời nói của họ. Hãy kiên nhẫn, hỏi lại những câu đơn giản (Ví dụ: 'Con đang khát nước phải không?').

Thông tin bổ sung

1. Bệnh Rối loạn tư duy là gì

Rối loạn tư duy là một tình trạng sức khỏe tâm thần ảnh hưởng đến niềm tin, suy nghĩ và sự sáng suốt của một người. Các rối loạn tư duy thay đổi cách con người sắp xếp các quá trình suy nghĩ và có thể ảnh hưởng đến hành vi vì chúng gây ra ảo giác, hoang tưởng hay các triệu chứng khác.

Rối loạn tư duy thường được chẩn đoán khi hành vi và cách nói chuyện của một người có  vấn đề, không hợp lý và thiếu sự mạch lạc trong suy nghĩ. 

Suy nghĩ bình thường thường gồm 3 phần: nghĩ về một thứ gì đó, sắp xếp các suy nghĩ về việc đang nghĩ tới và cuối cùng là chuyền tải hay bộc lộ một suy nghĩ. Sự rối loạn tư duy sẽ ảnh hưởng lên một hay hơn một phần của quá trình suy nghĩ.

Rối loạn tư duy riêng biệt với rối loạn phát âm. Bệnh tâm thần phân liệt là một dạng của rối loạn tư duy và hoang tưởng – có niềm tin sai lầm, cố chấp về một việc nào đó bất chấp các chứng cứ ngược lại – có thể cũng gây ra bởi rối loạn tư duy.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Làm sao để biết một người đang bị Rối loạn tư duy?

Nếu bạn nghe họ nói chuyện mà thấy các câu không ăn nhập gì với nhau (ví dụ: "Bầu trời màu xanh, con chó đang sủa, giá vàng tăng rồi"), và họ hoàn toàn nghiêm túc, đó là dấu hiệu tư duy trật đường ray.

Nói nhanh, nói nhiều lúc vui quá có phải là rối loạn tư duy không?

Nếu chỉ nói nhanh vì phấn khích nhưng câu chuyện vẫn logic thì bình thường. Nhưng nếu nói tốc độ cực nhanh, nhảy ý liên tục, không ai chen ngang được, kéo dài nhiều ngày kèm không cần ngủ, đó là Cơn Hưng Cảm bệnh lý.

Có thể khuyên bệnh nhân suy nghĩ chậm lại được không?

Hoàn toàn không. Sự lộn xộn này do sự tràn ngập hóa chất trong não. Bệnh nhân không thể dùng ý chí để suy nghĩ chậm lại. Thuốc là giải pháp duy nhất lúc này.

Chơi ma túy đá xong bị nói nhảm có chữa được không?

Đây là "Loạn thần do chất". Có thể chữa được bằng thuốc chống loạn thần, nhưng BẮT BUỘC phải cai nghiện tuyệt đối. Nếu tiếp tục dùng ma túy, não sẽ tổn thương vĩnh viễn.

Tôi đang nói chuyện tự nhiên quên bẵng định nói gì, có phải bị ngắt tư duy không?

Sự quên thoáng qua là bình thường. Triệu chứng "Ngừng tư duy" trong bệnh tâm thần là bệnh nhân đang nói giữa câu thì câm bặt, mặt đơ ra, vì họ bị ảo thanh hoặc ý nghĩ bị "rút mất" một cách bệnh lý.

Bệnh nhân có hiểu những gì tôi nói không?

Tùy mức độ. Trong cơn loạn thần nặng, bệnh nhân mất khả năng hiểu ngôn ngữ của người khác và chìm hoàn toàn vào thế giới hoang tưởng của riêng họ.