[HDCaiNghien] 1. Vì sao opioid thường được kê sau phẫu thuật?

Opioid là nhóm thuốc giảm đau mạnh, thường được chỉ định trong các ca phẫu thuật có mức độ đau từ trung bình đến nặng như thay khớp, mổ bụng, mổ tim, chấn thương chỉnh hình. Cơ chế của opioid là gắn vào các thụ thể trong hệ thần kinh trung ương, giúp chặn tín hiệu đau truyền lên não. So với các thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hay NSAIDs, opioid mang lại tác dụng nhanh và mạnh hơn, đặc biệt trong giai đoạn bệnh nhân vừa hồi tỉnh sau ca mổ. Tuy nhiên, chính vì hiệu quả tức thì này mà opioid dễ khiến người bệnh muốn tiếp tục dùng để duy trì cảm giác “dễ chịu” và thoát khỏi đau đớn. Nếu không được quản lý đúng liều, việc kê đơn kéo dài có thể khiến bệnh nhân hình thành thói quen và phụ thuộc vào thuốc. Đây là lý do nhiều nước phát triển hiện nay đã thay đổi phác đồ giảm đau, chỉ dùng opioid trong giai đoạn ngắn và kết hợp với các phương pháp giảm đau khác.

2. Nguy cơ lệ thuộc và nghiện bắt đầu như thế nào?

Quá trình lệ thuộc opioid sau phẫu thuật thường bắt đầu âm thầm. Ban đầu, bệnh nhân dùng thuốc theo đúng chỉ định để kiểm soát cơn đau. Nhưng chỉ sau vài ngày đến vài tuần, cơ thể có thể bắt đầu quen dần với liều thuốc, làm giảm hiệu quả giảm đau. Khi đó, người bệnh tự ý tăng liều hoặc đòi hỏi bác sĩ kê thêm thuốc. Cảm giác dễ chịu mà opioid mang lại không chỉ làm giảm đau mà còn tạo sự thư giãn, hưng phấn nhẹ, khiến não bộ ghi nhớ và muốn lặp lại. Từ sự lệ thuộc về mặt sinh lý, bệnh nhân dễ tiến đến lệ thuộc tâm lý, nghĩa là không dám ngưng thuốc vì sợ đau hoặc sợ khó chịu. Một số bệnh nhân thậm chí tìm cách mua thuốc ngoài đơn, vay mượn người khác hoặc tìm nguồn bất hợp pháp. Khi đó, quá trình nghiện opioid đã hình thành mà bệnh nhân khó nhận ra.

[HDCaiNghien] 4. Tại sao nhiều bệnh nhân không biết mình đã nghiện?

Một trong những khó khăn lớn nhất trong phát hiện nghiện opioid sau phẫu thuật là bệnh nhân thường không nhận ra tình trạng của mình. Họ tin rằng mình chỉ đang dùng thuốc để giảm đau, một nhu cầu hoàn toàn hợp lý. Hơn nữa, nhiều người cho rằng bác sĩ đã kê thì nghĩa là an toàn, nên không nghĩ đến chuyện nghiện. Một số bệnh nhân còn ngụy biện rằng cơn đau vẫn còn, nên tiếp tục dùng là cần thiết. Thực tế, opioid có thể gây ra “đau do thuốc”, tức là sau một thời gian sử dụng, thay vì giảm đau, thuốc lại làm cơn đau trầm trọng hơn, khiến người bệnh càng tin rằng mình cần uống thêm. Chính sự thiếu nhận thức này khiến nhiều bệnh nhân rơi vào tình trạng lệ thuộc mà không hề hay biết, cho đến khi gia đình hoặc bác sĩ chỉ ra các dấu hiệu bất thường.

Bệnh này có thể tự khỏi nếu người bệnh hứa quyết tâm không?

Rất tiếc là không. "Quyết tâm" không thể sửa chữa được cấu trúc não bộ đã bị thay đổi vật lý. Bệnh nhân cần thuốc và môi trường cách ly chuyên nghiệp để tránh tái nghiện.

Gia đình nên thái độ như thế nào?

Phải áp dụng "Tình thương nghiêm khắc" (Tough Love). Không bao che, không trả nợ đậy, kiểm soát tài chính tuyệt đối và ép buộc đi cai nghiện/điều trị.

Có loại thuốc nào uống vào là hết thèm không?

Hầu như không có "thần dược" cắt cơn thèm nhớ lập tức. Việc dùng thuốc nhằm chữa Trầm cảm, Lo âu do cai nghiện, kết hợp với trị liệu tâm lý.

Tại sao sau khi ra trại cai nghiện về lại tiếp tục tái nghiện?

Vì não bộ bị tổn thương dài hạn, cộng với việc gặp lại bạn bè cũ (yếu tố kích gợi). Cần thay đổi môi trường sống hoàn toàn mới mong giữ được kết quả.

Người bệnh có biểu hiện hung hăng thì phải làm sao?

Tuyệt đối không tranh cãi hay kích động thêm. Đảm bảo an toàn cho bản thân và trẻ em trước tiên, gọi ngay hỗ trợ y tế chuyên khoa tâm thần.

Cần khám và điều trị ở chuyên khoa nào?

Phải khám tại Chuyên khoa Tâm thần hoặc các Trung tâm Phục hồi chức năng Tâm thần - Cai nghiện. Nội khoa thần kinh thông thường không giải quyết được gốc rễ hành vi này.