Trang chủ /
Lạm dụng chất gây nghiện

Lạm dụng chất gây nghiện

Đọc trong 10 phút Chia sẻ Zalo

Biên tập: Đội ngũ Hello Doctor

Tham vấn y khoa: Bác sĩ Nguyễn Trọng Tuân và cộng sự

Bác sĩ Nguyễn Trọng Tuân

Bác sĩ chuyên khoa

Bệnh viện Tâm thần TP Hồ Chí Minh

Xem hồ sơ chuyên môn ›

Xuất bản: 26/03/2018 | Cập nhật: 17/07/2026

Tóm tắt Bệnh lý

Lạm dụng chất gây nghiện (Substance Abuse) là giai đoạn sử dụng các chất (rượu, thuốc lá, cần sa, thuốc an thần...) sai mục đích, quá liều lượng gây hại cho sức khỏe và công việc, nhưng chưa tiến triển đến mức Lệ thuộc (Nghiện/Addiction) hoàn toàn.

ICD-10: Phụ thuộc vào chất lạm dụng (Ví dụ: F11.1 Lạm dụng Opiate, F13.1 Lạm dụng thuốc an thần) DSM-5: Gộp chung vào Substance Use Disorder (SUD) với mức độ Nhẹ (Mild).

Phân loại Mức độ (Severity)

Được phân loại dựa trên tần suất lạm dụng và mức độ rủi ro đối với cơ thể và xã hội.

Bệnh lý & Triệu chứng liên quan

Rối loạn lo âu Tâm thần Nghiện thuốc lá

Ăn Nhiều

1. Tổng quan Lâm sàng

Tóm tắt nhanh (TL;DR)

Đây là bệnh lý liên quan đến rối loạn hành vi và lạm dụng chất, đặc trưng bởi sự mất kiểm soát xung động, tiếp tục hành vi bất chấp những hậu quả tàn khốc về sức khỏe, kinh tế và luật pháp.

Thông tin Dịch tễ (Key Facts)

Cơ chế bệnh sinh nằm ở "Hệ thống phần thưởng" của não bộ bị thao túng bởi hóa chất hoặc hành vi kích thích mạnh.
Đòi hỏi can thiệp y khoa chuyên sâu, không thể chỉ dùng "ý chí" hay đạo đức để răn đe.

Định nghĩa & Sinh bệnh học

Việc lạm dụng chất hoặc hành vi gây tăng vọt Dopamine tại nhân Akumbens. Theo thời gian, não bộ giảm số lượng thụ thể Dopamine để tự vệ, khiến người bệnh phải tăng liều lượng để đạt được cảm giác bình thường, rơi vào vòng xoáy nghiện ngập.

Phân thể (Subtypes)

Lạm dụng nhóm thuốc giảm đau kê đơn mạnh.
Lạm dụng nhóm thuốc an thần, thuốc ngủ kê đơn.
Lạm dụng siro ho (đặc biệt ở giới trẻ do chứa hoạt chất gây ảo giác/gây ngủ).
Lạm dụng nhóm thuốc kích thích thần kinh trung ương (thường sinh viên lạm dụng để ôn thi).

2. Triệu chứng và Nguyên nhân

Dấu hiệu Cấp cứu (Red Flags)

Uống thuốc quá liều dẫn đến lơ mơ, khó đánh thức.
Suy hô hấp (thở chậm), nhịp tim chậm, tím tái.

Dấu hiệu & Triệu chứng

Sử dụng thuốc không theo chỉ định của bác sĩ (uống liều cao hơn, uống lâu hơn đơn kê).
Giả vờ mất đơn thuốc, xin thêm đơn từ nhiều bác sĩ khác nhau (Doctor Shopping).
Thay đổi tính cách: Dễ cáu bẳn, ngủ gà ngủ gật, giảm hiệu suất làm việc.
Dùng chất trong các tình huống nguy hiểm (uống thuốc ngủ rồi lái xe).

Nguyên nhân gây bệnh

Thường bắt đầu từ mục đích y tế hợp pháp (chữa đau lưng, chữa mất ngủ), nhưng do không tuân thủ phác đồ hoặc tự ý tăng liều để đạt hiệu quả nhanh hơn. Áp lực công việc, stress kéo dài khiến bệnh nhân tìm đến chất lạm dụng như một liều thuốc "tự chữa lành" (Self-medication).

Yếu tố nguy cơ

Người có bệnh lý đau mạn tính, mất ngủ mạn tính.
Bác sĩ hoặc nhân viên y tế (dễ tiếp cận với thuốc kê đơn).
Môi trường sống căng thẳng, người làm ca đêm liên tục.

Yếu tố bảo vệ

Kiến thức y khoa cơ bản tốt, tuân thủ chặt chẽ lời dặn của bác sĩ.
Mạng lưới xã hội lành mạnh, kỹ năng quản lý stress tốt.

3. Chẩn đoán & Biến chứng

Chẩn đoán & Cận lâm sàng

Bác sĩ cần đánh giá kỹ tiền sử dùng thuốc, rà soát lại các đơn thuốc đã kê. Đánh giá chức năng gan/thận vì lạm dụng thuốc lâu dài thường gây độc cho các cơ quan này.

Chẩn đoán phân biệt

Cần phân biệt với tình trạng bệnh lý gốc tiến triển nặng thêm (ví dụ: đau nhiều hơn do ung thư tiến triển chứ không phải lạm dụng thuốc).

Công cụ sàng lọc & Bài test

DAST-10, ASSIST.
Bảng kiểm kê thuốc đang sử dụng (Medication Inventory).

Biến chứng có thể gặp

Chuyển tiến thành Nghiện (Lệ thuộc sinh lý hoàn toàn). Suy gan, suy thận cấp do dùng thuốc quá liều. Tổn thương thần kinh thực vật. Bị đuổi việc, tước giấy phép lái xe.

Cần Tư vấn Y khoa Chuyên sâu?

Hello Doctor - Mang sức khỏe đến cuộc sống

4. Phác đồ Điều trị

Tổng quan Phác đồ

Giai đoạn này việc can thiệp tâm lý ngắn (Brief Intervention) và giáo dục nhận thức đóng vai trò then chốt. Cần thay thế thuốc lạm dụng bằng các phương pháp điều trị không gây nghiện.

Nhóm thuốc hỗ trợ

Quy tắc vàng: CHỈ DÙNG THUỐC ĐÚNG LIỀU, ĐÚNG THỜI GIAN THEO ĐƠN. Không bao giờ lấy đơn thuốc của người khác để tự chữa bệnh cho mình.

Liệu pháp Tâm lý (Psychotherapy)

Tập trung vào kỹ năng đối phó với căng thẳng. Dạy bệnh nhân cách chấp nhận những cơn đau nhẹ hoặc cảm giác khó ngủ thay vì lập tức tìm đến viên thuốc hóa học.

Phương pháp Mới & Đột phá

Sử dụng các hệ thống Cảnh báo Kê đơn Điện tử quốc gia để ngăn chặn tình trạng một bệnh nhân đi khám nhiều nơi để lấy thuốc giảm đau/thuốc ngủ.

Can thiệp Ưu tiên (First-line):

Hóa dược & Trị liệu Cách ly:
- Tách khỏi môi trường kích gợi là nguyên tắc sống còn đầu tiên.
- Sử dụng thuốc đặc trị rối loạn tâm thần đồng mắc kết hợp với Trị liệu Nhận thức Hành vi (CBT).

Can thiệp Thay thế (Second-line):

Tìm kiếm phương pháp thay thế cho triệu chứng gốc. Ví dụ: Dùng vật lý trị liệu cho bệnh đau mạn tính thay vì uống thuốc giảm đau mạnh; Dùng liệu pháp Vệ sinh giấc ngủ thay vì lạm dụng thuốc ngủ.

Chống chỉ định & Thận trọng:

Tránh kê đơn thêm bất kỳ loại thuốc nào có khả năng gây nghiện hoặc nhóm giảm đau thần kinh khác để thay thế thuốc đang bị lạm dụng nếu chưa có phác đồ giám sát giảm liều nghiêm ngặt.

Lộ trình Điều trị

Can thiệp ngay khi phát hiện dấu hiệu lạm dụng.
Quá trình giảm liều (Tapering) có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng tùy loại thuốc.

Tiên lượng (Prognosis)

Tiên lượng rất tốt. Hầu hết người lạm dụng chất đều có thể quay trở lại cuộc sống bình thường nếu được can thiệp kịp thời và giáo dục đúng cách trước khi não bộ bị lệ thuộc hoàn toàn.

Lưu ý Nhóm đặc biệt (Trẻ em, Phụ nữ mang thai...)

Người cao tuổi rất dễ bị lạm dụng thuốc do suy giảm trí nhớ (uống rồi quên lại uống tiếp) hoặc được kê quá nhiều loại thuốc (Polypharmacy).

5. Chăm sóc & Theo dõi

Lịch trình Theo dõi (Follow-up)

7 ngày

Test nước tiểu/kiểm tra hành vi đột xuất
Đánh giá hội chứng cai

1 tháng

Tái khám chuyên khoa
Đánh giá nguy cơ tái nghiện

3 tháng

Hội chẩn phục hồi chức năng nghề nghiệp

Tự chăm sóc (Self-care)

Nếu cảm thấy không thể ngủ hoặc đau, hãy thử các biện pháp thư giãn cơ bắp, chườm nóng, uống trà thảo mộc thay vì lạm dụng viên thuốc an thần.

Hướng dẫn cho Gia đình/Người thân

Quản lý hộp thuốc gia đình. Nếu có người thân đang điều trị ung thư hoặc phẫu thuật (đang dùng opioid), hãy là người giữ thuốc và chia thuốc mỗi ngày cho họ.

Sống chung với bệnh

Học cách sống với một chút không hoàn hảo (một chút đau nhức, một chút khó ngủ) thay vì tìm kiếm sự thoải mái 100% bằng hóa chất.

Hướng dẫn xử lý Cấp cứu tại nhà

Nếu nghi ngờ uống quá liều thuốc giảm đau (Opioid) hoặc an thần: Gọi cấp cứu, không để bệnh nhân ngủ sâu, cố gắng đánh thức và giữ đường thở thông thoáng.

Phòng ngừa

Các y bác sĩ cần cân nhắc kỹ nguy cơ gây nghiện trước khi kê đơn. Tuyên truyền giáo dục cộng đồng về rủi ro của việc tự ý mua bán thuốc kê đơn.

6. Tài liệu & Nghiên cứu

Cập nhật Hướng dẫn Điều trị

Khuyến cáo của FDA về cuộc khủng hoảng Opioid: Hạn chế tối đa việc kê đơn Opioid cho đau mạn tính không do ung thư.

Thông tin bổ sung

2. Các chất gây nghiện thường gặp

- Rượu và thức uống có cồn nói chung:

Tác động của rượu lên mỗi người là khác nhau nhưng uống nhiều rượu và uống thường xuyên sẽ làm tăng nguy cơ mắc tai nạn và những hậu quả khó lường khác như bị cướp giật, cưỡng hiếp… Uống nhiều rượu có thể gây bệnh gan và những vấn đề sức khỏe khác hay rối loạn tâm thần do rượu.

- Thuốc:

Một số loại thuốc kê đơn thường bị lạm dụng bao gồm:

Thuốc giảm đau chứa opioid (như morphin, pethidin, tramadol…)
Thuốc chữa rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) (như thuốc kích thích thần kinh trung ương được giới trẻ sử dụng bất hợp pháp để tăng cường trí não…)
Thuốc chữa rối loạn lo âu (như thuốc an thần mạnh, thuốc an thần mạnh, nhóm thuốc an thần, thuốc an thần mạnh…)

Thuốc không kê đơn thường bị lạm dụng nhất là thuốc trị cảm và ho chứa dextromethophan, nếu sử dụng liều cao sẽ gây ra cảm giác như say rượu.

- Heroin:

Herion được xếp loại chất cấm, tuy nhiên đây lại chính là tiền chất của một số thuốc ngủ chứa opioid. Heroin gây cảm giác dễ chịu, phấn khích cho người sử dụng nhưng khi nó hết tác dụng lại khiến họ cảm thấy di chuyển và suy nghĩ của mình chậm chạp hơn, cơ thể khó chịu, dị cảm, buồn nôn và lo âu. Do đó người dùng lại muốn sử dụng tiếp tục để duy trì cảm giác phấn chấn dễ chịu.

- Cocaine:

Dược chất có khả năng làm cho người dùng vận động và suy nghĩ nhanh hơn, cơ thể cảm thấy khỏe hơn, tràn trề sinh lực và hạnh phúc hơn. Tuy nhiên cảm xúc có thể chuyển sang trạng thái tức giận, cảm thấy có người đe dọa mình dẫn đến làm những việc vô lý. Sử dụng cocaine lâu dài sẽ dẫn đến nghiện thuốc nặng.

- Thuốc lá:

Trong thuốc lá có chứa thành phần nicotin khiến cho bạn cảm thấy dễ chịu và hưng phấn hơn. Cảm giác đó có thể mất nhanh khiến người dùng muốn tiếp tục hút. Thật ra, nghiện thuốc lá chính là nghiện chất nicotin chứa trong đó.

HELLO DOCTOR | MANG SỨC KHỎE ĐẾN CUỘC SỐNG

Đội ngũ Bác sĩ chuyên khoa sâu luôn sẵn sàng tư vấn và hỗ trợ bạn.

☎ TỔNG ĐÀI: 19001246 ✉ TƯ VẤN QUA ZALO f TƯ VẤN FACEBOOK

★ CAI NGHIỆN TOÀN DIỆN TẠI HELLO DOCTOR LUXURY ➔

Các chất gây nghiện mà chúng ta thường lạm dụng

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Bệnh này có thể tự khỏi nếu người bệnh hứa quyết tâm không?

Rất tiếc là không. "Quyết tâm" không thể sửa chữa được cấu trúc não bộ đã bị thay đổi vật lý. Bệnh nhân cần thuốc và môi trường cách ly chuyên nghiệp để tránh tái nghiện.

Gia đình nên thái độ như thế nào?

Phải áp dụng "Tình thương nghiêm khắc" (Tough Love). Không bao che, không trả nợ đậy, kiểm soát tài chính tuyệt đối và ép buộc đi cai nghiện/điều trị.

Có loại thuốc nào uống vào là hết thèm không?

Hầu như không có "thần dược" cắt cơn thèm nhớ lập tức. Việc dùng thuốc nhằm chữa Trầm cảm, Lo âu do cai nghiện, kết hợp với trị liệu tâm lý.

Tại sao sau khi ra trại cai nghiện về lại tiếp tục tái nghiện?

Vì não bộ bị tổn thương dài hạn, cộng với việc gặp lại bạn bè cũ (yếu tố kích gợi). Cần thay đổi môi trường sống hoàn toàn mới mong giữ được kết quả.

Người bệnh có biểu hiện hung hăng thì phải làm sao?

Tuyệt đối không tranh cãi hay kích động thêm. Đảm bảo an toàn cho bản thân và trẻ em trước tiên, gọi ngay hỗ trợ y tế chuyên khoa tâm thần.

Cần khám và điều trị ở chuyên khoa nào?

Phải khám tại Chuyên khoa Tâm thần hoặc các Trung tâm Phục hồi chức năng Tâm thần - Cai nghiện. Nội khoa thần kinh thông thường không giải quyết được gốc rễ hành vi này.

Dịch vụ Khám & Điều trị liên quan

Khám chuyên khoa Tâm thần

Khám, tư vấn và điều trị các rối loạn tâm thần như trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực, mất ngủ mãn tính với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giỏi.

300.000đ - 500.000đ

Đặt lịch khám ngay

Tham vấn và Trị liệu Tâm lý

Dịch vụ tham vấn tâm lý 1-1 với chuyên gia tâm lý, hỗ trợ giải quyết các vấn đề căng thẳng, sang chấn tâm lý, khủng hoảng tuổi dậy thì, hôn nhân gia đình.

1.000.000đ/giờ

Nhận tham vấn ngay